Samenvatting
Op het in oktober 2015 onthulde Joods Monument bij het Spoorwegmuseum in Utrecht staan minstens103 onjuistheden op een muur met 1239 ingebeitelde namen en bijbehorende gegevens. De meest pijnlijke fouten zijn de vermeldingen van mensen die de oorlog overleefd hebben. 

Nadat journalist-historicus Jim Terlingen in 2016 via steekproeven tientallen fouten / slordigheden / oneffenheden constateerde, is er – helaas pas na flink aandringen van zijn kant – een gemeentelijk onderzoek gekomen naar de gegevens. Dit onderzoek stond onder leiding van historicus René de Kam. In maart 2018 werd het rapport gepresenteerd. De teksten erin waren echter ver onder de maat (slordigheden en weggemoffelarij). Volgens het rapport zijn 69 vermeldingen niet goed gegaan. De jaren erna zijn er nog meer fouten boven water gekomen. De teller staat nu (maart 2025) op 103.

In maart 2018 is er ook een bordje op het monument gekomen met een verwijzing naar de officiële url van het Utrechtse Joods Monument waar de correcties worden getoond. Omdat de officiële site slecht werd bijhouden en dit de gemeente niet leek te deren, schreef Terlingen ook daar weer kritisch over. Toen is besloten om die site op te heffen. Het JCK beheert nu de correcties op het Utrechtse monument. 

In 2018 zei Terlingen: "Ik ben blij met het bordje en het beheer door het JCK. Na twee jaar trekken en duwen van mijn kant is hiermee eindelijk een oplossing gekomen voor de noodzakelijke correcties van de gegevens. Zorgvuldig beheer van de correcties doet recht aan de intentie van het monument", aldus Terlingen. "Eindelijk zijn de gegevens nu in goede handen en is mijn ‘strijd’ voorbij. Met overwinning na overwinning, maar ook met illusies armer."

Opiniestuk van Terlingen - AD, 24 juni 2017 -
toen er in Utrecht nog 'maar' dertig fouten bekend waren
(klik erop voor een vergroting)

31 maart 2025

Het aantal correcties op het in oktober 2015 onthulde Joods Monument bij het Spoorwegmuseum is de afgelopen week over de honderd gegaan. 

Zie: https://www.nieuws030.nl/nieuws/aantal-correcties-op-gegevens-joods-munument-nu-over-de-100/

2 april 2023

Baby Lodewijk (en 50 andere namen die ontbraken) staan straks ook op het Joods Monument in Zeist. Zie dit AD-artikel. Dankzij betrokken duo Gerrit van der Vorst en Heleen bij ’t Vuur wordt er werk gemaakt van de namenlijst. Zo kan het dus ook.

PS. Lodewijk en z'n zus Liliane, door mishandeling in 'n kindertehuis gestorven, worden voor 't eerst genoemd in het boek Schaduw over Zonneschijn.





 

18 november 2021

De tijd schrijdt voort. Naar nu blijkt, is de man die de twijfelachtige eer had in 2015 in leven te zijn toen zijn naam verscheen op de namenmuur van het zojuist onthulde Joods Monument in Utrecht vorig jaar in de Verenigde Staten overleden.

Bert Halpern is 94 jaar geworden. Zie: https://www.nieuws030.nl/columns/terlingen-bert-halpern/ 

Berthold Halpern (1926-2020)

1 november 2021

Sonja Jacoba Hes (Amsterdam, 4 februari 1928 - Utrecht, 1 maart 1944) staat er op het digitale Joods Monument (tenminste: vandaag nog). De sterfdatum gaat het mij om. Op het fysieke monument in Utrecht staat 'Utrecht, maart 1944'.

Wat blijkt: ze is op 11 mei 1944 gestorven in het Diakonessenhuis. Dit staat zowel op haar Joodse Raad-kaart als in de burgerlijke stand van Utrecht. Dit is al zo'n 75 jaar bekend.

Sonja Hes (foto: Yad Vashem)

Joodse Raad-kaart

Nagekomen bericht, 2 november: na mijn melding heeft het JCK het meteen veranderd.

15 oktober 2021

N.a.v. het bericht van 21 september (zie hieronder): de mensen van het Spoorwegmuseum zijn op dit moment druk bezig met het aanpassen van de 'foute lijst' met namen van Utrechtse joodse slachtoffers op hun website Beladen Treinen en op de console die in het museum bij de bagagewagen staat waarin de permanente expositie 'Beladen Treinen' te zien is.

Fijn om te merken dat het Spoorwegmuseum dit zo snel oppakt.

21 september

Op de website Beladen Treinen van het Spoorwegmuseum in Utrecht staat nog steeds de oude 'foute lijst' met namen van Utrechtse joodse slachtoffers. Zie: Beladen fouten van het Spoorwegmuseum

8 april

Terlingen deed op de website Nieuws030 mee aan een serie waarin een schrijver een kunstwerk centraal stelt dat ergens in Utrecht in het openbaar te zien is. Hij koos het Joods Monument in Utrecht.


5 april

Familieleden van drie joodse mensen die oorspronkelijk uit Oost-Europa komen en die in Utrecht woonden ten tijde van de oorlog willen naar Utrecht komen om hun familieden te gedenken. Ik kreeg via-via de vraag 'Staan ze vermeld op het joods monument? Want dan gaan ze daar graag kijken bij hun bezoek'.

Mijn zeer teleurstellende antwoord luidt: slechts twee van de drie staan erop, en één van de twee heeft een verkeerd geboortejaar. 

Dit zijn weer 'nieuwe' fouten. Ik geef ze dus door aan het JCK in de hoop dat ze vermeld worden op het lijstje fouten: https://www.joodsmonument.nl/nl/page/600389/joods-monument-utrecht---correcties. Nummers 81 en 82.

Het gaat om:

  • Chawe Gitel Eveline Rothenberg-Schleyen (1879-1943). Ze staat op het monument met een verkeerd geboortejaar (1880 ipv 1879)
  • Klara Chaje Israel-Schleyen (1891-1943). Zij staat niet vermeld op het monument. Haar man, Izaak Israel (1882–1943) waarmee ze in Utrecht woonde en waarmee ze tegelijkertijd in Sobibor werd vermoord, staat er wel op. 
Dit is dus waarom je als organisatie zéker de feiten moet checken voordat je ze vereeuwigt: vanwege de nazaten. 

1 februari

Utrechter Robin van Essen kwam de volgende fout tegen op het Utrechtse Joods Monument: de meisjesnaam van mevr. Dannheisser, woonachtig op Bijlhouwerstraat 1, is niet Block maar Bloch.

Zie ook: https://brotmanblog.com/2020/09/01/a-photo-and-its-story-amalie-meyer-bloch-in-the-netherlands/ 

Inmiddels doorgegeven aan het JCK voor de foutenpagina die zij bijhouden. En voor op haar eigen pagina.


11 januari

In het voorjaar van 2022 komt een boek uit over de Utrechtse Joodse Raad, geschreven door journalist-historicus Jim Terlingen.

Deze lokale afdeling van de landelijke organisatie is nauw verbonden met het pijnlijkste hoofdstuk uit de recente Utrechtse geschiedenis: de deportatie en moord op meer dan 1200 inwoners. 

Ondanks dat het Joodse Raad-archief van deze afdeling er niet meer is, heeft Terlingen veel relevant materiaal gevonden. Dat heeft nog niet eerder het licht gezien. 

19 december 2020

In november 2020 verscheen het rapport "Verschil maken? Gemeente, belastingen en rechtsherstel in naoorlogs Utrecht', geschreven door Maili Blauw. Ze schreef het in opdracht van de gemeente Utrecht.

Historica Blauw is onderzoeker bij Bestuursdienst Gemeente Den Haag. Ze was van 2017–2019 onderzoeker en secretaris bij het project Joods moreel rechtsherstel.

In het rapport schrijft ze in een alinea over het aantal joden in Utrecht in de Tweede Wereldoorlog en het aantal overlevenden. Daarin schrijft ze: 

Op het in 2015 onthulde Joods Monument Utrecht staan 1.239 namen. Daaronder zijn ook die van 132 personen uit delen van Jutphaas, Maartensdijk en Zuilen die tijdens de bezetting nog niet bij de gemeente Utrecht hoorden, maar daar sinds 1954 wel bij zijn gevoegd.

Keurig, hoor. Feitelijk juist: er staan 1.239 namen. Maar ik mis de nadere uitleg dat dit getal niet overeenkomt met het aantal slachtoffers.

Er staan namen op het monument van mensen die de oorlog overleefd hebben. En er staan ook namen niet op vermeld die er wel horen. Deze feiten staan ook vermeld in de bron die zij aanhaalt: het gemeentelijke rapport 'In steen gebeiteld' (2018). Dat rapport noemde ik overigens 'broddelwerk'.

Het kan natuurlijk knulligheid zijn, maar ik hou het erop dat Blauw het wegmoffelwerk van de gemeente doorzet.

17 september

Een verhaal geschreven voor Nieuws030: Monumenten en de werkelijkheid, over de levens van vijf joodse inwoners van Utrecht in de Tweede Wereldoorlog en hoe feiten daarover in onze databanken en op onze monumenten zijn terechtgekomen. En over het herstellen van fouten.



5 augustus

Zojuist aan het JCK weer een onjuistheid doorgegeven, met de vraag of ze dit op de correctielijst willen toevoegen.

Bertha Gazan-Sanders (1895–1942) scheidde in december 1941 van Ephraim Gazan (1891-1942) en dus diende zij op het fysieke Joods Monument in Utrecht als Bertha Sanders vermeld te worden. Ook op het digitale Joods Monument staat ze trouwens verkeerd vermeld (ook doorgegeven).

In de hoop dat de onjuistheid op het Holocaust Namenmonument, waaraan nu gebouwd wordt, nog voorkomen kan worden, heb ik hem ze gemaild. Voorzitter Grishaver belde me direct: "Helaas kan deze wijziging nu niet meer worden meegenomen. We hebben de namenlijst nu 'op slot' zitten. Bij de eerste lichting verbeteringen, een half jaar na de oplevering van het monument - in 2022 dus, nemen we hem mee. Dan zal de steen van Bertha Gazan-Sanders eruit gehaald worden en komt er een blanco steen voor in de plaats. Op een aparte wand komt dan de steen van Bertha Sanders." Deze procedure is trouwens overeenkomstig met wat hij in dit interview zei.

Een melding van de scheiding van Bertha en Ephraim verscheen in de Nederlandsche Staatscourant van 24-12-1941:

13 december 2019

Opmerkelijk.

Een joods slachtoffer - Johanna Helena Henrietta Levy (Roermond, 7 november 1895 – Auschwitz, 28 januari 1944) - staat vermeld op drie verschillende monumenten.

Zeist was in 2001 de eerste. Daarna volgde Roermond in 2007. En in 2015 het namenmonument in Utrecht. De laatste is een verkeerde vermelding. Ze woonde in de oorlog inderdaad even in Utrecht, maar vestigde zich op 14 mei 1943 in Zeist, is sinds 2001 bekend.

(Een vermelding van dit slachtoffer op het vierde monument is overigens aanstaande: het Holocaust Namenmonument, aangezien ze voldoet aan het het criterium dat ze geen graf heeft.)

Johanna Levy woonde op de Agnietenstraat in Utrecht met Elizabeth Simons (Leek, 18 september 1903 – Auschwitz, 28 januari 1944) Ook zij ging naar Zeist. Dus ook Elizabeth Simons' vermelding in Utrecht is niet juist.

10 december

De laatste versie (december 2019) van het Herinneringsboek Joods Utrecht 1940-1945, samengesteld door Hermann Meub, komt binnenkort online

De Duitse heer Meub is al meer dan 15 jaar bezig met het weergeven van alle door hem gevonden feiten over Utrechtse joodse slachtoffers.

29 november

Gisteren verschenen in het AD-Amersfoortse Courant twee stukken naar aanleiding van een publicatie van historicus Jan H. Lodewijks in het jaarboek Flehite.

Artikel één over het aantal slachtoffers...

In het eerste stuk in het AD-AC verwijst Lodewijks onder andere naar het Utrechtse monument (dat in 2015 werd geplaatst) en naar het Holocaust Namenmonument (dat in Amsterdam gaat komen).

...en het tweede over de joodse ambtenaren.

Het tweede stuk gaat inhoudelijk in op zijn publicatie Vier Joodse Amersfoortse gemeenteambtenaren op 1 maart 1941 op Duits bevel ontslagen -  wie waren zij en wat gebeurde met hen daarna? dat verscheen in Flehite. Historisch jaarboek voor Amersfoort en omstreken (2019, deel XX; ISBN 9789082074864).

30 oktober

Woensdagochtend 30 oktober zijn voor het adres Bergstaat 6 in Wijk C met een bijzondere bijeenkomst drie struikelsteentjes onthuld met namen van in de oorlog vermoorde joodse mensen. De namen behoren toe aan de ouders en de oudste zus van de voormalige Utrechtse huisarts Bram Querido (1911-1999), die bekendheid kreeg als sportarts bij FC Utrecht.

Zijn ouders zijn Levie Querido (1882-1943, Sobibor) en Roosje Querido-Lever (1881-1943, Auschwitz). Brams oudste zus was Sara Hilversum-Querido (1905-1943, Sobibor). Zijn andere zus Judith (1906-1994) overleefde de oorlog, net als Bram.

Roos Jongejan-Hilversum raakt de struikelsteen aan met haar moeders naam

De in 1936 geboren dochter van Sara, Roos Jongejan-Hilversum, onthulde de steentjes. Zij sprak ook enkele woorden. De 83-jarige vrouw is geweldig blij met de steentjes. Ook andere familieleden van de Querido’s hielden toespraken.

De vrouwelijke rabbijn Navah-Tehila Livingstone deed het ‘kaddisj’, een van de belangrijkste gebeden in de joodse liturgie, en theatermaakster Marlies Hautvast zong het lied ‘De jidden van wijk C’ dat in 2015 geschreven is door Jos Bours.

Eerdere plaatsing
Op zondag 6 oktober j.l. werden de drie steentjes geplaatst in het wegdek nabij de Nieuwe Daalstraat. Corrie Huiding, die al jaren tijdens de Open Joodse Huizen-route in haar huis op Bergstraat 6 vertelt over de oorlogsgeschiedenis van familie Querido, zag echter dat deze locatie niet juist was. Het huis waarin een deel van het gezin woonde – en dat inmiddels afgebroken is - stond een eind verderop.

Ze nam contact op met nabestaanden van de vermoorde familieleden en gezamenlijk kwamen ze op het idee om de struikelsteentjes te leggen op de plek waar het hele gezin nog bij elkaar woonde: op Bergstraat 6. Hun plan werd direct akkoord bevonden door de gemeente Utrecht en de werkgroep die in onze stad de plaatsing van de ‘Stolpersteine’ coördineert.

23 oktober

In de bundel 'Bedenkt eer gij herdenkt' - verschenen in oktober 2019 - formuleren zestien mensen waarom ze niet gelukkig zijn met het ontwerp voor het geplande Holocaust Namenmonument in Amsterdam op de gekozen plek. Onder hen kunstenaars, architecten, wetenschappers, mensen vanuit de joodse gemeenschap en buurtbewoners.

In de bijdragen van David Barnouw (voormalig NIOD) en Marja J. Smit (vertaler) wordt verwezen naar de fouten op het Utrechtse monument. Zie ook: de uitgever.

6 oktober

Zondag 6 oktober plaatste de Duitse kunstenaar Gunter Demnig in Utrecht 39 nieuwe struikelstenen. Daarmee steeg het aantal 'Stolpersteine' in onze stad in één dag van 23 naar 62. Examenleerlingen van het Sint Bonifatiuscollege in Utrecht-Oost hebben met een crowdfundingsactie het benodigde geld (4700 euro) opgehaald. Zie: https://www.nieuws030.nl/nieuws/aantal-struikelstenen-verdrievoudigt-op-n-dag/


Abonneren op: Posts (Atom)